O ritual da i-aña: moito máis ca tocar os leghóns

guillerme.jpgGuillerme Ignacio Costa
Artigo
O ritual da i-aña: moito máis ca tocar os leghóns
DESCARGAR PDF


Artigo publicado no número 16 da revista Aturuxo (voceiro da Asociación de Gaiteiros Galegos), páxinas 50-53.

“A i-aña ten máis significado ca tocar o leghón”[1], retrucáballe Urbano Cendón, (A Igrexa-Sabaxáns, Mondariz, 1940) ás compañeiras un día de entrevista no local social da parroquia. E así é. A i-aña (dito así con este “i” epentético tan característico da fala da zona) évos un complexo ritual que chegou ben vivo ata nós na memoria das veciñas e veciños d’O Condado, Paradanta e arredores: Mondariz, Ponteareas, O Covelo, Pazos de Borbén ou Salvaterra do Miño. Pero, como ben dicía Urbano, non é só tocar o leghón, nin moito menos, así que ao longo deste artigo tentaremos ir desentrañando que máis é a i-aña.

Carme Sotelino (As Cortellas-Padróns, Ponteareas, 1937) achéganos con tino á variante máis extendida deste ritual:

“a i-aña é cando se labra unha veigha, que hai que cavar os cabeceiros. E o que chegha primeiro ó cabo é o que bota a i-aña”[2].

Pois imos aló.

As labradas ou vesadas do millo, e a i-aña como competición

Nos meses de abril e maio lábranse as veighas para sementar o millo. Un traballo duro que require de moitas mans, polo que, cando menos ata a chegada dos tractores, era un dos traballos comunais fundamentais no ciclo anual do agro.

Previamente á xeralización da maquinaria agrícola nestes concellos, aló polos anos setenta, as labradas facíanse cun arado tirado por varias xuntas de bois ou de vacas. Polo xeito de traballar do propio arado, en cada veigha quedaban dúas esquinas sen labrar, os cabeceiros ou cabeceiras, que tiñan que ser cavados a man. Este traballo facíano dous grupos de persoas, que eran os que competían por ver quen remataba primeiro de labrar a súa parte. O cabeceiro que remataba primeiro a súa parte do traballo, era, xa que logo, o que botaba a i-aña, o que a gañaba.

E velaquí aparecen xa dous aspectos que nos parecen cruciais neste ritual: o traballo comunal como reforzo das relacións grupais, e os momentos rituais de lecer inseridos no traballo como motivación para alixeiralo. É dicir, o feito de que nas labradas participaran membros de varias familias, ou mesmo toda a aldea, é moi propicio para fortalecer as relacións entre os membros da colectividade por medio de elementos de lecer coma neste caso unha competición e todo o que leva asociado; e ademais estes elementos serven como motivadores para esquecer por momentos a dureza do traballo. Exemplifica este compoñente de reforzo grupal, o feito de non se botar a i-aña en vesadas de pouca xente, como nos contaba Josefa González (Pazos de Borbén, 1945):

“Pero iso, as añas e iso, botábanse en labradas que eran ghrandes; así pequeneiras, non. (…) Se había catro ou cinco personas, tiñas boa ghana de estar a… non tiña ghracia. Entón, onde había ó millor-e oito ou doce personas, unhas nos cabeceiros como lle chamabamos nós, e outros nas leibas, entón aí é onde era… que había máis xente, máis…”[3]

Toutón, labrada.jpg
Labrada en Toutón (Mondariz). Arquivo familia Alvariño.

Daquela, xa temos a versión máis sinxela do ritual da i-aña, e a común a todas as añas que temos referenciado ata o de agora. Deste xeito, atopamos lugares (como Amoedo en Pazos de Borbén ou Lira en Salvaterra do Miño) onde o ritual remata coa celebración, máis ben austera, do referido feito de un dos cabeceiros botar a i-aña por ter rematado de labrar o seu cabeceiro. Uns aturuxos e uns petos cunha pedra no leghón (https://soundcloud.com/bonseibe/felicia-insuela-aturuxando-co-leghon), ou simplemente un aplauso e unhas vivas para o cabeceiro vencedor, e todo o mundo continúa co traballo. Mais velaí que a i-aña botar botouse, e o ritual, aínda que breve, existe como tal.

Agora ben, tamén conservamos moitos exemplos de lugares onde o feito de botar a i-aña desencadea toda unha serie de acontecementos relacionados con dita celebración, que inclúen o cantar, o tocar nos leghóns, o baile ou un ramo. Como nos contaba Saladina Rivas (Mourelle-Gharghamala, Mondariz 1937):

“Uns desafiaban os outros para cavar, cavar, cavar, e o que cheghaba diante era o que ghanaba a aña. E despois tucaban os leghóns, e bailaban cun ramo; facíamos un ramo con panos floreados e eso, e bailábase, e… bueno, era devertido, mui devertido”[4]

O canto e os leghóns

Pois así é. Na zona onde nos atopamos é moi habitual que, unha vez gañada a i-aña, apareza a música das voces a ritmo de leghóns. E case sempre se incluían, como nos relataba Saladina, cantighas a desafío, a despique:

“E dispois, os de aquel cabeceiro púñanse a cantar a despique cos outros. (…) Ó mellor catro ou cinco personas estaban no de baixo e catro ou cinco personas estaban no de riba, e despois, as que ghanaban empezábanlle a botar cantighas ós outros para meterse con eles, e así”[5]

No referente ao tocar e o cantar, nos casos máis ritualizantes atopamos unha melodía e mais uns motivos rítmicos para o leghón que son específicos da i-aña (coma en Cernadela-Riofrío[6] en Mondariz, ou As Cortellas-Padróns en Ponteareas). Mais tamén constatamos que en moitos lugares empregábanse os ritmos propios do serán (Gharghamala e Aboal-Toutón e Frades[7], ambos en Mondariz) e que noutros se prefería simplemente unha rebeirana (Sequeiros-Borbén en Pazos de Borbén, ou O Piñeiro da Igrexa-O Piñeiro, n’O Covelo).

Aboal Amañada
Raimunda, Banedita e Marina de Aboal (Mondariz) a tocar nos leghóns. Guillerme Ignacio.

Calquera destes tocares e cantares eran axeitados para botar cantigas a desafío, que son un compoñente fundamental en todos os lugares onde se cantaba cos leghóns, (independentemente de que se fixera baile ou non), xa que reforzaban o elemento básico de botar a i-aña: a competición entre cabeceiros xa referida. Velaquí dous exemplos de cantigha a desafío, unha xenérica e outra específica da i-aña:

Botai d’alá morriñosas
que d’acá botamos nós-e
mataremos un carneiro
i-os collóns serán pra vos-e

Barcia de Mera (O Covelo)

Xa que levaste-la i-aña,
mociñas do cabeceiro
Xa que levaste-la i-aña,
levai tamén o carneiro

Sabaxáns (Mondariz)

O ramo da i-aña e o baile

Rematada a competición e polo tanto botada a i-aña, é corrente que apareza tamén un elemento cerimonial de primeira orde, do que todos/as podemos coñecer exemplos de uso ritual aínda hoxe. Trátase do ramo, o ramallo da i-aña (ou directamente “a i-aña”), como nos dicía Josefa de Pazos:

“E marchaban, que había sempre un sitio no que había ramallos ou eso… E entón cheghaban co ramallo e hala. (…) Dábanllo ó rapaz que andaba diante coas vacas, e hala. Tiñan un pañuelo na cabeza, sacaban o pañuelo e o mandil, e púñanllo ó ramallo da i-aña. E hala, xa se puñan a tocar o leghón. E as outras mosqueábanse, as da outra parte (risas).”[8]

Ou, na versión do Pé do Muíño, en palabras de Carme Amil (Riofrío, Mondariz 1941):

“Cando botaban a aña, antón había un cabeceiro e outro cabeceiro; este cabeceiro, se cheghaba máis pronto ao final, apañábanse uns pampullos e unhas flores do campo, atábanse así coa merma flor ou cun salgheiro, e espichábase así no arado (…), e botáballo ao outro cabeceiro.”[9]

Co que xa nos deixan entrever dúas das variantes máis habituais de formato do ramo que fomos atopando nestes anos de pescudas: un ramallo maiormente de loureiro (mais tamén de salgueiro, bidueiro ou mesmo de xesteira) adornado con panos e mandís bonitos (nalgunhas aldeas tamén se engadían larpeiradas coma rosquillas, caramelos ou chocolate); e outro formato de ramallo sen adobíos e feito máis ben de flores do campo apañadas no momento (coma pampullos ou soaxes).

Mais tamén nos falan Josefa e Carme dos dous xeitos máis comúns de empregar o ramo no momento de botar a i-aña na veigha: dándollo á persoa que guía o gando, ou ben espichándoo nalgunha regaña do propio arado. En ambos casos, o cometido é o mesmo: facer chegar o ramallo dende o cabeceiro vencedor ao perdedor, como símbolo descarado de desafío.

Chegado este momento, o ramo podíase recoller no cabeceiro perdedor, xa case como remate do rito (lembremos que había que seguir a traballar, o arado non paraba), do xeito que nos dicía Amelia Cernadas (Siqueiros, Borbén 1929):

“o ramo espichábano alí nunha esquiniña, non se podía enterrar a i-aña”[10]

Mais aquí tamén podía aparecer o baile, chantando o ramo na veigha e beillando un solto arredor del, como nos contaba Saladina de Mourelle:

“Plantábase o ramo aí, e despois bailábase en volta do ramo. Uns tocaban os leghóns e outros bailaban. Unha, jota, unha rebeirana… o que se sabía naqueles tempos, non había máis”[11]

Onde queda patente o simbolismo e a importancia deste ramo (reforzado co feito de “non se poder enterrar”, relatado máis arriba por Amelia de Siqueiros) e mais do propio baile dentro do ritual da i-aña.

O tope de gama de ritualidade: a i-aña do cesto e o baile do ramo

Mais, alén da propia competición para gañar a i-aña, atopamos un momento moi importante nas vesadas da zona, que era, como nos conta María Martínez (Siqueiros-Borbén, Pazos 1920), a chegada do cesto da merenda á veigha:

“En Siqueiros collíanche, e cando era que botaban as añas e tocaban os leghóns e todo iso; despois iba un mozo e dúas mozas á casa da dona da labrada, buscar o cesto da merenda. E levaban entonces un chaval co-elas, e aquel chaval xa o buscaban ó xeito, un loureiro que fora todo redondiño ou un bidón [bidueiro] ou así, i-antón, daquela había muitos panos de alfombra [dos de cantar os reis], i-antón púñanlle todo e facían unha i-aña moi bonita”. (…) I aquilo cando cheghaban, mi madre! paraban os bois, e veña a beillar, e o mozo que levaba aquela i-aña beillaba co-ela.”[12]

Pois así era que, acompañando á merenda que aportaba a casa para a que se labraba, viña toda unha comitiva presidida polo propio cesto da merenda ben aqueladiño; un mozo (xeralmente) que portaba un ramo ben xeitoso e ben adobiado; e xusto detrás as mozas (xeralmente) a cantar e a tocar nos leghóns. Esta sería, segundo nos dicía Carme de Pé do Muíño-Riofrío, “a i-aña do cesto”, expresión que facemos nosa por parecernos axeitada para diferenciar este momento da competición xenérica por levar a i-aña xa referida.

Outra expresión que tomamos, neste caso das veciñas de Toutón, é o “baile do ramo”, que comeza en canto chega o cesto da merenda á veigha. Mentres continuaba a música ao ritmo dos leghóns, o mozo que portaba o ramo enfeitado dispúñase a beillar un punto con cada unha das mulleres que había traballando na leira. O galán percorríaa toda pola parte sen labrar, beillando case sempre un punto concreto de rebeirana que remataba cunha volta a xeito de reverencia coa que mudaba dunha bailadora noutra. Trátase un acto lúdico pero en certo xeito obrigatorio: a que se resistía levaría uns golpiños co ramallo no cu ata que, da vergoña, botara o punto como era costume. Así nolo contaba Esmeralda Amoedo (Lordelo-Toutón, Mondariz 1935):

“Cheghaban alí, pois beilábase coa xente que andaba antón cachando co leghón polo pé do regho, non? Se non iban beilar dábanlle así co ramallo, non? un pouquiño. Antón salía polo que estaba sin labrar, labrado non porque se enterraban. (…) Daba así a voltiña por baixo darredor da muller, iiihuhu, iihuhu, e era así. E despois antón bebiamos o viño, comiamos o pan, porque era o que había, non había outra cousa.”[13]

Aparecen daquela na i-aña do cesto e máis no baile do ramo elementos rituais de primeira orde, como son unha procesión (non relixiosa), ou un baile ritual onde un home pon en relación un ramo enfeitado coas propias mulleres da colectividade, símbolos que propoñemos asociar á fertilidade nunha primeira hipótese.

Cómpre salientar que, sempre que atopamos o baile do ramo no noso traballo de campo, aparece ligado directamente á i-aña do cesto, localizándose estes dous rituais xuntos nunhas poucas aldeas na raia entre os concellos de Ponteareas (As Cortellas), Pazos de Borbén (Siqueiros) e Mondariz (Lordelo ou Toutón). Mais atopamos tamén algún exemplo de i-aña do cesto sen baile do ramo (Pé do Muíño-Riofrío, Mondariz); ou, sen cesto da merenda, a comitiva co ramo a botar o cantar da i-aña mentres se ía dunha veigha a outra (Gharghamala ou Cernadela-Riofrío, ambas en Mondariz).

Xa o dicía Urbano de Sabaxáns: a i-aña ten máis significados ca tocar o leghón. E nós engadimos que xa é boa hora de ilos debullando. Iiihuhuuu!!


[1]Arquivo Particular Guillerme Ignacio (APGI), entrevista con varios informantes, Sabaxáns 21/II/2016.

[2]APGI, entrevista con varios informantes, As Cortellas-Padróns 30/VIII/2016.

[3]APGI, entrevista con varias informantes, Pazos de Borbén 10/IV/2016.

[4] APGI, entrevista con Saladina Rivas, O Barral-Gharghamala 18/XII/2016.

[5] Ídem.

[6] Nas aldeas de Cernadela e Aboal, atopamos as dúas modalidades descritas neste parágrafo.

[7] Ídem.

[8] APGI, entrevista con Saladina Rivas, O Barral-Gharghamala 18/XII/2016.

[9] APGI, entrevista con varias informantes, Pé do Muíño-Riofrío 06/XI/2016.

[10] APGI, entrevista con Amelia Cernadas, Siqueiros-Borbén 28/II/2015.

[11] APGI, entrevista con Saladina Rivas, O Barral-Gharghamala 18/XII/2016.

[12]APGI, entrevista con varias informantes, As Cortellas-Padróns 02/X/2016.

[13] Pandeireteiras de Toutón, Serán en Toutón (Edicións do Cumio, 2014). Produción musical do autor.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s